आदित्य महतो : नेपाल विविधता र संस्कृतिले भरिएको देश हो। हरेक प्रदेश, समुदाय र जातजातिले आफ्ना मौलिक चाडपर्वहरू मनाउँछन्। ती पर्वहरूले देशको एकता, सहअस्तित्व र आपसी सद्भावलाई बल पुर्याउँछन्। त्यस्तै महान पर्वहरूमध्ये एक हो छठ पर्व, जुन मुख्यतः तराई–मधेस क्षेत्रमा मनाइन्छ तर आज यसको प्रभाव र आस्था देशका हिमालदेखि पहाडसम्म फैलिइसकेको छ। छठ पर्व केवल धार्मिक विधि होइन, यो प्रकृति, शुद्धता र श्रमप्रति कृतज्ञताको पर्व हो। यस्तो महान पर्वका अवसरमा सरकारले देशव्यापी रूपमा कम्तीमा तीन दिनको बिदा दिनु नितान्त आवश्यक छ।
छठ पर्वको महत्व र सांस्कृतिक आधार
छठ पर्व सूर्यदेव र उषादेवीको आराधनाको पर्व हो। यस पर्वमा आस्थावान् महिलाहरूले परिवार र समाजको कल्याणका लागि कठोर व्रत बसी सूर्यदेवलाई अर्घ अर्पण गर्छन्। छठ चार दिनसम्म मनाइन्छ – नहाय खाय, खरना, सँझिया अर्घ र अनगुतिया अर्घ।
पहिलो दिन नहाय खायमा व्रतालुले पवित्र स्नान गरी शुद्ध अन्न ग्रहण गर्छन्। दोस्रो दिन खरनामा केवल दूध र चामलबाट बनाएको खीर खाएर व्रत सुरु हुन्छ। तेस्रो दिन साँझ सूर्यास्तका बेला अर्घ दिइन्छ, जसलाई सँझिया अर्घ भनिन्छ। चौथो दिन बिहान सूर्योदयको बेला पुनः अर्घ दिइन्छ, जसलाई अनगुतिया अर्घ भनिन्छ। त्यसपछि मात्र व्रत समाप्त हुन्छ।
यस पर्वको सबै चरणमा अनुशासन, शुद्धता र आत्मसंयमको अद्भुत उदाहरण पाइन्छ। महिलाहरू ३६ घण्टासम्म अन्न र पानी विना उपवास बस्छन्, परिवार र समाजको समृद्धिको कामना गर्छन्। यस पर्वमा पुरुष, बालबालिका र बृद्धहरू पनि समान रूपले संलग्न हुन्छन्। यसरी छठ केवल धार्मिक विधि नभई सामाजिक एकता र परिवारिक ममत्वको प्रतीक हो।
छठ पर्व देशव्यापी आस्थाको पर्व
छठ पहिले तराई–मधेसमा सीमित थियो। तर अहिले काठमाडौं, पोखरा, बुटवल, धरान, इलाम, काभ्रे, नुवाकोटदेखि हुम्लासम्मका क्षेत्रमा पनि यो पर्व धुमधामले मनाइन्छ। राजधानीका नदी किनारहरू, पोखरी र तालहरूमा हजारौं भक्तजन सूर्य आराधनामा सहभागी हुन्छन्।
यसबाट स्पष्ट हुन्छ कि छठ केवल “मधेश प्रदेश”को पर्व मात्र होइन, यो संपूर्ण नेपालीहरूको साझा आस्था र संस्कृतिको पर्व बनिसकेको छ। नेपालमा हिन्दू जनसंख्या बहुल छ र सूर्य उपासना सबै हिन्दू परम्पराको आधारभूत अंश हो। त्यसैले छठलाई केवल क्षेत्रीय पर्वका रूपमा सीमित गर्नु न्यायोचित हुँदैन।
केवल एक दिनको बिदाले हुने असुविधा
हालको प्रचलन अनुसार सरकारले केवल “सँझिया अर्घ” अर्थात् तेस्रो दिन मात्र सार्वजनिक बिदा दिएको हुन्छ। तर समस्या के छ भने चौथो दिन “अनगुतिया अर्घ” पनि त्यत्तिकै महत्वपूर्ण छ। त्यो दिन बिहान सूर्योदयको बेला अन्तिम पूजा सम्पन्न हुन्छ, त्यसपछि मात्र व्रत समाप्त हुन्छ।
व्रतालु र उनीहरूको परिवार बिहानको पूजा सकेर फर्कँदा दिनको मध्यान्ह भइसकेको हुन्छ। धेरैजसो मानिसहरू आफ्नो गाउँ वा घर फर्केर छठ मनाउँछन्। उनीहरूलाई त्यसकै भोलिपल्ट कार्यालय, विद्यालय वा कलेजमा उपस्थित हुन भनिन्छ भने त्यो व्यावहारिक सम्भव हुँदैन।
एकातिर मानिसहरू शारीरिक रूपमा थकित हुन्छन्, किनभने उनीहरूले लामो उपवास गरेका हुन्छन्। अर्कोतिर धेरै मानिसहरू आफ्नो गाउँबाट सहर फर्किन लामो यात्रामा लाग्नुपर्छ। यस्तो अवस्थामा भोलिपल्ट विद्यालय वा कार्यालयमा जान बाध्य पार्नु व्रतालुको आस्थामाथि अन्याय हो र संस्कृतिप्रतिको सम्मानको कमी पनि हो।
तीन दिनको बिदा किन आवश्यक ?
छठ पर्व चार दिनको हुन्छ, तर सरकारले कम्तीमा तीन दिन खरना, साँझ अर्घ र बिहान अर्घका लागि बिदा दिनुपर्छ। यसको पछाडि
केही ठोस कारणहरू छन्:
धार्मिक कारण: यो चार चरणमा सम्पन्न हुने पूर्ण पर्व हो। कुनै एक दिनलाई मात्रै बिदा दिँदा सम्पूर्ण पर्वको सन्देश अधुरो रहन्छ।
सांस्कृतिक सम्मान: नेपालले बौद्ध, हिन्दू, किराँत र इस्लाम सबै धर्मको पर्वहरूलाई सम्मानका साथ बिदा दिन्छ। त्यसैगरी छठ पनि राष्ट्रिय सम्मानको योग्य पर्व हो।
सामाजिक सन्तुलन: तराई–मधेस क्षेत्र देशको ठूलो जनसंख्या भएको क्षेत्र हो। त्यहाँका नागरिकहरू पनि नेपालको आर्थिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक मेरुदण्ड हुन्। उनीहरूको आस्थालाई सम्मान गर्नु राष्ट्रिय एकताको प्रतीक हुन्छ।
व्यावहारिक कारण: छठ पर्वमा धेरैजसो मानिसहरू काठमाडौं, पोखरा, विराटनगर, जनकपुर वा लुम्बिनीबाट आफ्ना गाउँ फर्किन्छन्। उनीहरूलाई आवागमन, पूजा र विश्रामका लागि पर्याप्त समय आवश्यक हुन्छ।
पर्यटन र अर्थतन्त्र: छठ पर्वमा देशका विभिन्न धार्मिक स्थलहरूमा आन्तरिक र बाह्य पर्यटन बढ्छ। यदि बिदा लम्ब्याइयो भने पर्यटन क्षेत्र पनि लाभान्वित हुन्छ।
एकता र राष्ट्रिय पहिचानको सन्देश
छठ पर्वले नेपाली समाजमा सहिष्णुता, एकता र सहकार्यको सन्देश दिन्छ। विभिन्न समुदाय, जाति र धर्मका मानिसहरू एउटै घाटमा भेला भएर सूर्य आराधना गर्छन्। कुनै भेदभाव हुँदैन सबै बराबर, सबै भक्त। यस्तो पर्वले सामाजिक एकताको बलियो सन्देश दिन्छ, जुन आजको नेपालका लागि अत्यावश्यक छ।
यदि सरकारले यस पर्वलाई राष्ट्रिय स्तरमा मान्यता दिएर देशभरका नागरिकहरूलाई सहभागी हुन सहज बनायो भने, त्यो सांस्कृतिक एकताको ऐतिहासिक कदम हुनेछ। यसले मधेस र बाँकी देशबीचको आत्मीयता अझ प्रगाढ बनाउनेछ।
छठ पर्व र आधुनिक नेपाल
आज नेपाल संघीय गणतन्त्र बनेको देश हो। संघीयताको मर्म नै हो- विविधतालाई स्वीकार गर्दै समान अधिकार दिनु। त्यसैले कुनै पनि समुदायको पर्वलाई क्षेत्रीय सिमानामा बाँध्नु संघीयताको आत्माविरुद्ध हो। छठ पर्वमा तीन दिनको बिदा दिनु भनेको केवल छुट्टी दिनु होइन, बरु संविधानको आत्मा अनुसार समान सम्मान दिनु हो।
राज्यले यदि यस्ता सांस्कृतिक पर्वहरूलाई समान सम्मानका साथ मान्यता दियो भने नागरिकमा राष्ट्रिय गर्व, आत्मीयता र राज्यप्रतिको विश्वास बढ्छ। यसले राष्ट्रिय एकता र शान्तिको मार्ग मजबुत बनाउँछ।
छठ पर्व केवल एक क्षेत्रको पर्व होइन, सम्पूर्ण नेपालीहरूको साझा संस्कृतिको उत्सव हो। यो प्रकृति, सूर्य, जल, माटो र श्रमप्रति कृतज्ञताको प्रतीक हो। यस पर्वमा महिलाहरूको आस्था, परिवारको माया र समाजको एकता झल्किन्छ।
त्यसैले सरकारले केवल “सँझिया अर्घ”को दिन मात्रै होइन, कम्तीमा तीन दिन – खरना, सँझिया अर्घ र अनगुतिया अर्घ – देशव्यापी सार्वजनिक बिदा घोषणा गर्नुपर्छ। यसले धर्म, संस्कृति र समानताको सन्देश दिनेछ।
नेपाल जस्तो विविधता–युक्त देशमा सबै पर्वको समान सम्मान नै हाम्रो राष्ट्रिय पहिचान हो। छठ पर्वमा तीन दिनको बिदा घोषणा गर्नु भनेको केवल छुट्टी दिनु होइन, बरु आस्थाको सम्मान, एकताको संरक्षण र संस्कृतिको संरक्षण गर्नु हो।
लेखक महतो जनज्योति बहुमुखी क्याम्पस लालबन्दीका स्ववियु सदस्य हुन्।
