परिचयः बल्झिँदो संकट
तराई, नेपालको अन्न भण्डार। देशकै सबैभन्दा उपजाउ र बाक्लो जनसंख्या भएको यो भू–भागको जीवनशैली र अर्थतन्त्र कृषिमा आश्रित छ। तर, यही जीवनरेखा आज गम्भीर संकटमा छ।
पछिल्ला केही वर्षदेखि तराईले खडेरीको सामना गरिरहेको छ। कि त पानी पर्दैन, कि परे पनि अत्यन्त न्यून। यसले कृषि प्रणालीमा विनाश ल्याएको छ भने पानीको अभावमा जनजीवन कष्टकर बन्दै गएको छ। यस्तो भयावह स्थितिको जिम्मेवार को हो ? यो प्रश्न अब आम जनताको मनमा मात्र सीमित छैन, यसले नीतिनिर्माणको तहमा समेत गम्भीर बहसको माग गरेको छ।
समस्याको जड : वातावरणीय असन्तुलन
यस संकटको सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवार वातावरणीय असन्तुलन र विश्वव्यापी जलवायु परिवर्तन हो। बढ्दो कार्बन उत्सर्जन, अनियन्त्रित वन विनाश र प्राकृतिक स्रोतको अन्धाधुन्ध दोहनले समग्र जलवायु प्रणालीलाई नै खलबल्याइदिएको छ। विशेषगरी तराई क्षेत्रमा जथाभावी भइरहेको जंगल फँडानी, नदी तथा तालतलैयाको संरक्षणमा देखाइएको उदासीनता र अव्यवस्थित निर्माण कार्यले भूमिको चरम उपयोग हुँदा वातावरणीय सन्तुलन पूर्ण रूपमा बिग्रिएको छ। यसैको परिणाम हो– आजको खडेरी र पानीको अभाव।
एक आशाको किरण : बहुउपयोगी मोरिङ्गा
यही निराशाको बीचमा, एउटा आशाको किरण बनेर देखा परेको छ– मोरिङ्गा, जसलाई हामी सजिवन, सहजन वा मुनगा भनेर चिन्छौं। यो गुणकारी तथा बहुउपयोगी वृक्ष तराईको गर्मी र पानीको अभाव झेलिरहेको भूभागका लागि बरदान साबित हुन सक्छ। मोरिङ्गा केवल पोषण र औषधीय गुणले भरिपूर्ण मात्र छैन, यसले वातावरण संरक्षण र वर्षा वृद्धि गर्न समेत महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।
मोरिङ्गा कसरी बन्न सक्छ तराईको संकटको समाधान ?
मोरिङ्गा रोपणले वातावरणीय चक्रलाई सुधार्न विभिन्न तरिकाले मद्दत गर्छः
१। माटो संरक्षण र हरियाली विस्तारः मोरिङ्गाको बलियो जरा प्रणालीले माटोलाई समातेर राख्छ, जसले गर्दा भूक्षय र कटान रोकिन्छ। यसका पातहरूले जमिनलाई छोप्ने हुँदा माटोको चिस्यान कायम रहन्छ र हरियाली विस्तार हुन्छ। हरियालीले जमिनको आर्द्रता जोगाउँछ, जसले वाष्पीकरण प्रक्रियालाई सहज बनाउँछ।
२। कार्बन शोषण र वायुप्रदूषण नियन्त्रणः मोरिङ्गा रूखले वायुमण्डलबाट कार्बन डाइअक्साइड सोस्न निकै प्रभावकारी मानिन्छ। यसले ग्रीनहाउस ग्यास घटाउन मद्दत गर्छ, जसले गर्दा वातावरणीय तापक्रम नियन्त्रणमा रहन्छ। तापमान नियन्त्रणले अस्थिर मौसम प्रणालीलाई सन्तुलनमा ल्याउन सहयोग गर्छ, जुन वर्षा चक्रका लागि अत्यावश्यक छ।
३। जल चक्रमा सकारात्मक प्रभावः जब कुनै क्षेत्रमा ठूलो संख्यामा मोरिङ्गा जस्ता रूखहरू रोपिन्छन्, तिनले जमिनको नमी बढाउँछन् र वाष्प उत्सर्जन मार्फत वायुमण्डलमा पानीको मात्रा बढाउँछन्। यही वाष्पले बादल बन्न सहयोग पुर्याउँछ र अन्ततः वर्षाको सम्भावना बढाउँछ।
४। जैव विविधता संरक्षणः मोरिङ्गाको फूल र फलले चराचुरुङ्गी, मौरी र अन्य लाभदायक कीराहरूलाई आकर्षित गर्छ। यसले स्थानीय जैव विविधतालाई बढावा दिन्छ। एक सन्तुलित जैविक प्रणालीले प्राकृतिक चक्रलाई जीवन्त राख्न र वातावरणीय स्थायित्व प्रदान गर्न मद्दत गर्छ।
५। न्यून पानीमै उत्पादन सम्भवः मोरिङ्गा खडेरी सहन सक्ने रूख हो, जसलाई हुर्कन धेरै पानी चाहिँदैन। यस गुणले गर्दा सुक्खा प्रभावित क्षेत्रहरूमा पनि हरियाली विस्तार गर्न र दीर्घकालीन रूपमा वर्षा वृद्धिमा टेवा पुर्याउन सकिन्छ।
तराईवासीका लागि वातावरण संरक्षण सम्बन्धी केही व्यावहारिक सल्लाहहरू
वातावरण संरक्षण सामूहिक प्रयासबाट मात्र सम्भव छ। तराईवासीले निम्न उपायहरू अपनाएर यो अभियानमा सहभागी हुन सक्छन्ः
रुखरोपणलाई प्राथमिकताः आफ्नो खेतबारी, घरआँगन र सार्वजनिक स्थलमा मोरिङ्गालगायत अन्य स्थानीय प्रजातिका रुखहरू रोप्ने अभियान चलाऔं।
जल स्रोतको संरक्षणः नदी, पोखरी, इनार र तालतलैयालाई सफा राख्ने र पुनर्भरण गर्ने कार्यमा जुटौं।
जैविक मलको प्रयोगः रासायनिक मलको सट्टा कम्पोस्ट मल, गोबर मल जस्ता जैविक विकल्प अपनाएर माटोको स्वास्थ्य जोगाऔं।
जल संरक्षण प्रविधिः वर्षाको पानी संकलन रेन वाटर हार्भेस्टिङ गरेर सिँचाइ र घरायसी काममा प्रयोग गर्ने बानी बसालौं।
फोहोर व्यवस्थापनः प्लास्टिकजन्य फोहोरलाई नदी, खोला र जमिनमा नफाली उचित व्यवस्थापन गरौं।
सामुदायिक चेतनाः वृक्षारोपण, सरसफाइ र वातावरण संरक्षणसम्बन्धी
कार्यक्रममा सामूहिक सहभागिता बढाऔं।
नीतिगत दबाबः वातावरण संरक्षण नीति कार्यान्वयनका लागि स्थानीय तथा संघीय सरकारलाई दबाब दिऔं।
मोरिङ्गा रूख केवल एक स्वास्थ्यवर्द्धक वनस्पति मात्र होइन, यो तराईको वातावरणीय संकट समाधान गर्ने एक शक्तिशाली औजार पनि हो। तराईका सुक्खा र खडेरीग्रस्त क्षेत्रहरूमा मोरिङ्गा रोपणलाई अभियानकै रूपमा अगाडि बढाउने हो भने यसले माटो संरक्षण गर्ने, हरियाली बढाउने, तापक्रम घटाउने र अन्ततः वर्षा ल्याउन मद्दत गर्नेछ।
नेपाल जस्तो कृषिप्रधान देशको दिगो विकास र वातावरणीय सुरक्षाका लागि मोरिङ्गा जस्ता बहुपयोगी वृक्षहरूको संरक्षण र प्रवर्द्धन आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो।
(लेखक आदित्य महतो जनज्योति बहुमुखी क्याम्पस लालबन्दीका स्ववियु सदस्य हुन्)
